U ovoj kolumni Oleksandr Levchenko, bivši diplomata u BiH i Hrvatskoj, razmatra ulogu ruskog generala Sergeja Surovikina u vojnim operacijama u Siriji i Ukrajini, otvara pitanje odgovornosti za napade na civilne objekte i analizira navode koji se odnose na njegovo komandovanje.
U nastavku u cijelosti prenosimo njegovu kolumnu.
Sergej Surovikin: iskustvo iz Sirije, napadi na Ukrajinu i pitanje međunarodne odgovornosti
General armije Sergej Surovikin dobio je nadimke „sirijski mesar“ i „general Armagedon“ tokom ruske vojne kampanje u Siriji, u kojoj je Moskva podržavala režim Bašara al-Assada. Komandovao je ruskim vojnim snagama u Siriji od aprila do decembra 2017. godine, kao i od januara do aprila 2019. godine. Njegovo djelovanje u Siriji, a kasnije i u Ukrajini, bilo je predmet kritika organizacija za ljudska prava zbog masovnih napada na civilnu infrastrukturu i pitanja moguće odgovornosti ruske vojne komande za posljedice tih operacija.
Sirija: napadi na civilno stanovništvo i infrastrukturu
Ruska avijacija je 13. novembra 2017. godine izvela seriju napada na centralnu pijacu u gradu Ataribu, u pokrajini Alep. Prema nalazima Nezavisne međunarodne istražne komisije Ujedinjenih nacija za Siriju, u napadu su poginule 84 osobe, među kojima petoro djece i šest žena, dok je oko 150 ljudi ranjeno. U napadima je uništen značajan dio trgovačkih objekata, stambenih zgrada i okolne civilne infrastrukture. Komisija je utvrdila postojanje indicija da je ruski avion koristio nevođenu avionsku municiju.
Tokom 2017. godine ruske i sirijske vladine snage više puta su izvodile zračne napade na bolnice i druge zdravstvene ustanove u pokrajini Idlib. Tokom ofanzivne operacije koja je počela u septembru te godine uništeno je ili oštećeno šest bolnica i pet centara civilne zaštite. Ova kampanja dovela je do smrti više od 150 civila i znatno ograničila mogućnosti pružanja medicinske pomoći lokalnom stanovništvu.
Međunarodne organizacije za ljudska prava dokumentovale su i upotrebu kasetne i zapaljive municije tokom borbenih dejstava u Siriji. Organizacija Human Rights Watch, između ostalog, zabilježila je najmanje 238 slučajeva upotrebe kasetne municije u periodu od augusta 2016. do jula 2017. godine, kao i 22 napada zapaljivim oružjem tokom 2017. godine. Ovi podaci ukazuju na razmjere upotrebe navedenih vrsta naoružanja u sirijskom sukobu, ali sami po sebi ne utvrđuju odgovornost konkretnog komandanta za svaki pojedinačni incident.
Posebno značajan događaj bio je hemijski napad na grad Han Šejhun u pokrajini Idlib 4. aprila 2017. godine. Prema podacima organizacije Human Rights Watch, u napadu, u kojem je upotrijebljen sarin, poginulo je najmanje 90 ljudi, uključujući djecu. Zajednički istražni mehanizam Ujedinjenih nacija i Organizacije za zabranu hemijskog oružja pripisao je odgovornost za napad sirijskim vladinim snagama. Napad se dogodio tokom prvog perioda Surovikinove komande nad ruskim vojnim snagama u Siriji, koje su podržavale vladu Bašara al-Asada. Međutim, sama činjenica da je obavljao tu funkciju nije dovoljna za automatsko utvrđivanje njegove lične krivične odgovornosti za konkretan zločin.
Idlib: pitanje komandne odgovornosti
Organizacija Human Rights Watch objavila je 15. oktobra 2020. godine opsežan izvještaj pod naslovom Targeting Life in Idlib: Syrian and Russian Strikes on Civilian Infrastructure („Napadi na život u Idlibu: sirijski i ruski napadi na civilnu infrastrukturu“). U izvještaju je dokumentovano 46 napada sirijskih i ruskih snaga na civilne objekte u periodu od marta 2019. do marta 2020. godine. Prema podacima navedenim u izvještaju, u tim napadima poginula su najmanje 224 civila, dok je još 561 osoba ranjena. Oštećeno je 12 zdravstvenih ustanova i deset škola, a vojna kampanja izazvala je prisilno raseljavanje približno 1,4 miliona ljudi.
Istraživači su analizirali satelitske snimke, više od 550 fotografija i videosnimaka, kao i svjedočenja više od 100 očevidaca. U nizu slučajeva nisu pronašli dokaze o postojanju legitimnih vojnih ciljeva u blizini mjesta napada. Human Rights Watch uvrstio je i Surovikina na spisak visokih ruskih vojnih komandanata za koje bi, prema stavu ove organizacije, trebalo ispitati moguću komandnu odgovornost za ratne zločine.
Ovaj zaključak ima suštinski značaj za procjenu Surovikinove uloge. U međunarodnom krivičnom pravu odgovornost komandanta ne zavisi samo od njegove funkcije već i od utvrđenih okolnosti: stvarne kontrole nad podređenima, saznanja o zločinima ili postojanja osnova da za njih zna, kao i preduzimanja ili nepreduzimanja neophodnih i razumnih mjera za sprečavanje zločina ili kažnjavanje odgovornih.
Prema tome, Surovikinovo iskustvo u Siriji predstavlja važan kontekst za analizu njegovog kasnijeg djelovanja u Ukrajini. Ipak, pravna procjena njegove lične odgovornosti zahtijeva utvrđivanje konkretnih naređenja, komandnih lanaca i drugih dokaza, a ne samo pozivanje na opći karakter vojne kampanje.
Ukrajina: kampanja protiv energetske infrastrukture
U oktobru 2022. godine Surovikin je preuzeo komandu nad Zajedničkom grupacijom ruskih snaga u Ukrajini. Tu funkciju obavljao je od 8. oktobra 2022. do 11. januara 2023. godine. Upravo u tom periodu odvijala se jedna od najintenzivnijih kampanja ruskih raketnih i bespilotnih napada na ukrajinsku energetsku infrastrukturu.
Rusija je 10. oktobra 2022. godine, dva dana nakon Surovikinovog imenovanja, izvela masovne raketne napade na Kijev, Dnjipro, Zaporožje, Žitomir i druge ukrajinske gradove. Mete su bili energetski objekti, stambena područja, saobraćajna i druga civilna infrastruktura. U Kijevu su oštećeni univerzitetski objekti, kulturne ustanove, područje parka Tarasa Ševčenka i pješački most. Prema podacima navedenim u prvim izvještajima, poginulo je jedanaest osoba, dok je još 89 ranjeno.
U narednom periodu ruske snage sistematski su napadale elektrane, transformatorske stanice, objekte za snabdijevanje toplotnom energijom i energetske mreže. Posljedice su bili veliki poremećaji u snabdijevanju električnom energijom, vodom i grijanjem, što je dodatno pogoršavalo humanitarnu situaciju s padom temperatura.
Rusija je 15. novembra 2022. godine izvela novi masovni raketni napad, ispalivši na Ukrajinu, prema tadašnjim procjenama, oko 90 raketa. Napadi su, između ostalog, bili usmjereni na energetske objekte u različitim regijama, a pogođene su i stambene zgrade te civilno stanovništvo.
Prema podacima navedenim u međunarodnim procjenama s početka decembra 2022. godine, u napadima na energetske objekte i povezanim udarima poginulo je najmanje 77 civila, dok je još 272 ranjeno. Međunarodna istražna komisija Ujedinjenih nacija za Ukrajinu ukazala je na to da bi predmetni napadi mogli predstavljati ratne zločine te da njihov sistematski karakter zahtijeva procjenu u širem kontekstu međunarodnog krivičnog prava.
Analitičari Carnegie fondacije posmatrali su kampanju protiv ukrajinskog energetskog sektora kao instrument za slabljenje vojnih kapaciteta Ukrajine i pojačavanje pritiska na njeno društvo. Istovremeno, Institut za proučavanje rata (ISW) ocijenio je strateške rezultate ruske zračne kampanje kao ograničene: uprkos ozbiljnim humanitarnim posljedicama, napadi nisu prisilili Ukrajinu da obustavi otpor niti su Rusiji osigurali odlučujuću vojnu prednost.
Prema tome, kampanju protiv energetske infrastrukture treba procjenjivati iz dvije perspektive: kao instrument vojnog pritiska i kao izvor ozbiljnih rizika za civilno stanovništvo. Međutim, utvrđivanje Surovikinove lične odgovornosti za konkretne napade zahtijeva zasebnu analizu njegovih ovlaštenja, izdatih naređenja i stvarne uloge u planiranju i izvođenju operacija.
Međunarodni krivični sud: pravni osnovi za istragu
Međunarodni krivični sud (MKS) već je preduzeo procesne korake u vezi s ruskom kampanjom napada na ukrajinsku energetsku infrastrukturu. U martu 2024. godine Sud je izdao naloge za hapšenje bivšeg komandanta ruske dalekometne avijacije Vazdušno-kosmičkih snaga, general-potpukovnika Sergeja Kobilaša, i komandanta ruske Crnomorske flote, admirala Viktora Sokolova. U junu 2024. godine MKS je izdao naloge za hapšenje i bivšeg ruskog ministra odbrane Sergeja Šojgua te načelnika Generalštaba Oružanih snaga Ruske Federacije Valerija Gerasimova.
U ovim predmetima sudije su zaključile da postoje razumni osnovi za vjerovanje da bi osumnjičeni mogli snositi odgovornost za ratne zločine povezane s napadima na civilne objekte i nanošenjem prekomjerne slučajne štete civilnom stanovništvu. To ne predstavlja konačnu sudsku odluku o krivici, ali ukazuje na postojanje dovoljnog pravnog osnova za nastavak krivičnog postupka.
Ove odluke stvaraju važan pravni kontekst za procjenu djelovanja drugih visokih ruskih vojnih zvaničnika koji su mogli učestvovati u planiranju, izdavanju ili izvršavanju relevantnih naređenja. Međutim, izdavanje naloga za hapšenje pojedinih komandanata ne znači automatsko utvrđivanje krivice drugih osoba. Za svaku osobu potrebno je utvrditi konkretne osnove individualne krivične odgovornosti.
Navodi o mogućem naređenju za rušenje kijevskih mostova
Posebnu pažnju zaslužuju navodi britanskog lista The Telegraph da je Vladimir Putin navodno naredio Surovikinu da sruši mostove preko Dnjepra u Kijevu. Ako ove informacije budu potvrđene nezavisnim izvorima i potkrijepljene dokazima o sadržaju naređenja, mogle bi imati značajan uticaj na procjenu namjera ruskog vojnog rukovodstva i mogućeg karaktera planiranih operacija.
Kijevski mostovi imaju strateški značaj za saobraćaj i humanitarno funkcionisanje grada. Oni omogućavaju kretanje civilnog stanovništva, rad hitnih službi, pristup zdravstvenim ustanovama, prevoz robe i funkcionisanje gradske privrede. Njihovo uništavanje moglo bi izazvati ozbiljne poremećaje u saobraćajnim vezama i otežati pružanje osnovnih životnih usluga.
Ipak, pravna procjena takvog naređenja zavisila bi od konkretnih okolnosti. Mostovi pod određenim uslovima mogu predstavljati vojne ciljeve ako njihova upotreba daje efikasan doprinos vojnim operacijama, a njihovo uništenje, zauzimanje ili neutralizacija pruža konkretnu vojnu prednost. Međutim, čak i u takvim okolnostima svaki napad mora biti u skladu s načelima razlikovanja vojnih i civilnih ciljeva, proporcionalnosti i preduzimanja mjera predostrožnosti. Namjerno usmjeravanje napada na civilne objekte koji nisu vojni ciljevi ili izvođenje nesrazmjernih napada može predstavljati ratni zločin.
Prema tome, navode o mogućem naređenju za rušenje kijevskih mostova ne treba predstavljati kao dokazanu činjenicu niti kao automatski dokaz namjere da se počini ratni zločin. Međutim, ukoliko budu potvrđeni, mogli bi postati važan element istrage o planiranju vojnih operacija, izboru ciljeva i mogućim namjerama ruskog rukovodstva.
Sankcije i pitanje naloga za hapšenje
Uprkos učešću u ruskim vojnim operacijama u Siriji i Ukrajini, kao i kritikama međunarodnih organizacija za ljudska prava, Surovikin ne spada među osobe za koje je Međunarodni krivični sud (MKS) javno objavio da je izdao nalog za hapšenje. Istovremeno, Evropska unija uvrstila ga je na svoju sankcijsku listu 2022. godine, povezujući tu odluku s njegovom ulogom u komandovanju ruskim snagama i odgovornošću za masovne zračne napade, uključujući napade na ukrajinsku energetsku infrastrukturu.
Restriktivne mjere protiv Surovikina uvele su i Velika Britanija, Švicarska, Australija, Novi Zeland, Ukrajina i Japan. Međutim, sankcije i krivično gonjenje predstavljaju različite pravne mehanizme: uvrštavanje na sankcijske liste samo po sebi ne dokazuje počinjenje ratnog zločina niti zamjenjuje sudsko utvrđivanje individualne odgovornosti.
S obzirom na dokumentovane napade ruskih snaga na civilne objekte u Siriji i Ukrajini, kao i na zaključke organizacija za ljudska prava o potrebi ispitivanja moguće Surovikinove komandne odgovornosti, postoje osnovi za daljnju pravnu analizu njegove uloge u tim operacijama. Ukoliko prikupljeni dokazi budu ispunjavali odgovarajuće pravne standarde, mogli bi biti proslijeđeni nadležnim organima radi procjene mogućnosti pokretanja krivičnog postupka.
Istovremeno, tvrdnja da već postoje dovoljni pravni osnovi za obavezno izdavanje naloga MKS-a za hapšenje Surovikina bila bi preuranjena bez pristupa dokazima na kojima bi se zasnivao odgovarajući zahtjev. Izdavanje naloga spada u nadležnost Suda i podrazumijeva ispunjavanje zahtjeva Rimskog statuta, uključujući postojanje razumnih osnova za vjerovanje da je osoba umiješana u zločine koji potpadaju pod nadležnost MKS-a.
Iskustvo Sergeja Surovikina u Siriji i njegova kasnija uloga u ratu protiv Ukrajine otvaraju suštinsko pitanje: u kojoj mjeri visoka vojna komanda može snositi individualnu krivičnu odgovornost za sistematske napade koji uzrokuju velike gubitke među civilnim stanovništvom i razaranje kritične infrastrukture.
Dokumentovani napadi, nalazi međunarodnih istraga, materijali organizacija za ljudska prava i odluke MKS-a koje se odnose na druge visoke ruske zvaničnike predstavljaju osnov za temeljito ispitivanje Surovikinove uloge u planiranju i izvođenju predmetnih operacija. Međutim, kako bi se on pozvao na krivičnu odgovornost, potrebno je utvrditi konkretne okolnosti koje ga povezuju s navodnim zločinima, uključujući sadržaj naređenja, stvarnu kontrolu nad podređenima, saznanja o kršenjima i reakciju na njih.
Međunarodna pravda mora se zasnivati ne samo na političkoj ocjeni postupaka ruskog vojnog rukovodstva već i na dokazima koji ispunjavaju zahtjeve međunarodnog krivičnog prava. Upravo takav pristup omogućava utvrđivanje individualne odgovornosti za ratne zločine, jačanje odvraćajućeg učinka međunarodnog pravosuđa i suzbijanje nekažnjivosti za napade na civilno stanovništvo i kritičnu infrastrukturu.