Rast ljudske populacije kroz historiju nije bio kontinuiran ni stabilan, već često obilježen naglim padovima i krizama. Jedno od takvih perioda dogodilo se tokom neolitika, prije otprilike 5000 godina, kada su se brojne zajednice širom Evrope urušile u fenomenu koji naučnici nazivaju „neolitički pad“. Iako se o ovom događaju raspravlja već decenijama, njegovi uzroci ostali su nejasni i predmet različitih teorija.
Novo istraživanje, koje su proveli naučnici sa Univerziteta u Kopenhagenu, pruža detaljniji uvid u moguće razloge tog kolapsa. Analizirajući drevni DNK iz ostataka 132 osobe pokopane u velikoj megalitskoj grobnici u sjevernoj Francuskoj, istraživači su otkrili jasan genetski prekid između dvije faze ukopa. Drugim riječima, populacija koja je koristila grobnicu prije krize nije bila genetski povezana s onom koja je došla nakon nje, što upućuje na dramatičan prekid kontinuiteta i zamjenu stanovništva.
Šta je neolitički pad?
Neolitički pad dogodio se oko 3000. godine prije nove ere. U stoljećima koja su mu prethodila populacije su rasle, lovačko-sakupljački način života postupno je nestajao, a poljoprivreda i tehnologija su se razvijale. No, uprkos tom napretku, nešto je uzrokovalo naglu promjenu. U mnogim dijelovima Evrope, uključujući Skandinaviju, lokalne poljoprivredne zajednice nestale su, nakon čega su ih zamijenile populacije s euroazijskog stepskog područja.
Megalitska grobnica u mjestu Bury, oko 50 kilometara sjeverno od Pariza, pružila je jedinstvenu priliku za proučavanje tog prijelaza. Grobnica je korištena za kolektivne ukope u dvije faze, između kojih postoji vremenski razmak od nekoliko stoljeća – upravo u periodu neolitičkog pada. Analiza genoma iz obje faze pokazala je isti obrazac kao i drugdje u Evropi: potpun genetski diskontinuitet između ranije i kasnije populacije.
Osim toga, prva faza ukopa, datirana između 3200. i 3100. godine p.n.e., otkriva neobičan obrazac smrtnosti. Velik broj pokojnika bio je mlad, što nije tipično za stabilne i zdrave zajednice. Takav obrazac sugeriše da su ljudi bili pogođeni nekom vrstom katastrofe, poput bolesti, gladi ili nasilnih sukoba.
U prilog toj hipotezi idu i genetski dokazi o prisustvu patogena. U ostacima su pronađeni tragovi bakterija kao što su Yersinia pestis, koja će hiljadama godina kasnije uzrokovati kugu, te Borrelia recurrentis, uzročnik povratne groznice koju prenose uši. Iako prisutnost ovih mikroorganizama pokazuje da su zarazne bolesti igrale ulogu, istraživači naglašavaju da vjerovatno nisu bile jedini uzrok kolapsa, već dio šireg skupa problema.
Tajna dolaska nove populacije
Nakon perioda bez ukopa, u drugoj fazi pojavljuje se nova populacija s jakim genetskim vezama s južnom Francuskom i Iberijskim poluotokom. To upućuje na migracije i ponovno naseljavanje područja nakon što su se uvjeti stabilizirali. Također, društvena struktura se promijenila: ranija populacija bila je usko povezana rodbinskim vezama, dok je kasnija bila raznolikija i manje povezana.
Dodatni podaci iz okoliša pokazuju da su se u tom periodu šume ponovo širile i prekrivale nekadašnja poljoprivredna zemljišta, što obično ukazuje na pad ljudske aktivnosti i napuštanje naselja.
Sveukupno, nalazi sugerišu da neolitički pad nije bio rezultat jednog događaja, već kombinacije više faktora, zaraznih bolesti, klimatskih i okolišnih promjena te društvenih poremećaja. Ti su pritisci zajedno doveli do slabljenja postojećih zajednica i njihove zamjene novim populacijama, čime je oblikovana demografska slika Evrope u kasnijim razdobljima.