Sabotaže protiv evropske odbrambene industrije: ruski trag
Struktura Global Citizens Against War 1984, koja je, prema navodima novinarskih istraživanja, pod kontrolom ruskih obavještajnih službi, mogla bi biti povezana sa nizom sabotaža protiv preduzeća odbrambene industrije u Evropi. Riječ je, između ostalog, o požaru u preduzeću WB Electronics u poljskom gradu Skaržisko-Kamjena i pokušaju podmetanja požara u fabrici ukrajinske kompanije Skyeton u Slovačkoj.
Požar u preduzeću WB Electronics, prema preliminarnim procjenama, prouzrokovao je štetu od približno 15 miliona zlota (3,7 miliona eura). Fabrika predstavlja važnu kariku poljske proizvodnje bespilotnih sistema FlyEye i lutajuće municije Warmate, koje koriste oružane snage Poljske i Ukrajine. Poljska Agencija za unutrašnju sigurnost incident razmatra kao mogući čin sabotaže inspirisan od strane strane obavještajne službe.
Nekoliko dana ranije slovačke obavještajne službe spriječile su pokušaj podmetanja požara u pogonu ukrajinske kompanije Skyeton. U okviru operacije uhapšen je jedan državljanin Ukrajine i dvojica državljana Latvije. Odgovornost za oba incidenta preuzela je ranije nepoznata struktura Global Citizens Against War 1984, koja se predstavlja kao međunarodni antiratni pokret i tvrdi da su preduzeća čiji se proizvodi isporučuju u zone sukoba legitimne mete.
Digitalni pokazatelji ruske povezanosti
Istraga slovačkog portala Aktuality.sk i The Insider, na koju se pozvalo poljsko izdanje Niezalezna.pl, otkrila je niz digitalnih i drugih pokazatelja koji bi mogli ukazivati na rusko porijeklo ili koordinaciju aktivnosti ove strukture. Konkretno, na Instagram nalozima grupe ostali su elementi interfejsa na ruskom jeziku. Analiza izvornog koda internet stranice takođe je pokazala korištenje fonta YS Text, koji je razvila i koristi ruska tehnološka kompanija „Yandex“. Pojedini elementi internet stranice i njena tehnička struktura, prema navodima novinara, ukazuju na korištenje alata za automatizovano kreiranje sadržaja i vještačke inteligencije.
Sumnju izazivaju i biografije dvije osobe predstavljene na internet stranici kao članovi tima organizacije. Jedan od njih je navodno Poljak Robert Levanovski, dok je drugi Srbin Stefan Ilić. Novinari nisu pronašli uvjerljive nezavisne potvrde da ove osobe zaista postoje. Biografski podaci takođe sadrže određene kontradikcije. Na primjer, navodi se da je Levanovski služio dvije godine u poljskoj vojsci od 2007. do 2009. godine, iako je u to vrijeme obavezni vojni rok u Poljskoj trajao znatno kraće.
Prema rezultatima istrage, internet stranica organizacije kreirana je korištenjem platforme Wix i alata vještačke inteligencije. Skup ovih pokazatelja daje osnovu za pretpostavku da Global Citizens Against War 1984 možda nije stvorena kao stvarni građanski pokret, već kao digitalna struktura za prikrivanje aktivnosti.
Poseban značaj ima karakter javne komunikacije ove grupe. Ona koristi pacifističku retoriku, istovremeno opravdavajući napade na preduzeća odbrambene industrije. Takva konstrukcija omogućava stvaranje privida nezavisne građanske inicijative, uz istovremeno prikrivanje mogućeg stranog porijekla operacija.
Ukoliko se potvrdi povezanost sa ruskim obavještajnim službama, riječ bi bila o modelu koji je poznat iz ruskih hibridnih operacija: korištenju formalno nezavisnih struktura za prikrivanje aktivnosti državnih ili sa državom povezanih aktera. U ovom slučaju informaciona platforma može istovremeno obavljati nekoliko funkcija — preuzimati odgovornost za sabotaže, stvarati alternativnu verziju njihovog porijekla i smanjivati rizik od direktnog povezivanja Rusije sa operacijama.
Ništa manje značajno nije ni korištenje vještačke inteligencije za stvaranje digitalne infrastrukture i lažnih identiteta. To značajno smanjuje troškove i vrijeme potrebne za stvaranje uvjerljivog prikrivanja. Takvi alati mogu se koristiti ne samo za izradu internet stranica, već i za generisanje biografija, fotografija, tekstova i drugih elemenata potrebnih za simuliranje aktivnosti stvarne organizacije.
Drugi važan element ovog modela jeste angažovanje stranih izvršilaca. Umjesto direktnog učešća ruskih operativaca, zadaci sabotaže mogu se povjeravati osobama koje je lakše regrutovati i koristiti kao izvršioce. Time se stvara dodatni nivo distance između organizatora operacije i neposrednih učesnika.
Prema podacima evropskih istraga ruske diverzantske aktivnosti, za regrutovanje potencijalnih izvršilaca mogu se koristiti Telegram, kao i anonimni dijelovi interneta. Posebnu pažnju regruteri posvećuju osobama koje se nalaze u teškoj finansijskoj situaciji ili imaju druge ranjivosti. U slučaju hapšenja takvih izvršilaca, ruska strana dobija mogućnost da negira bilo kakvu umiješanost, dok istovremeno može širiti verziju o samostalnom djelovanju radikalnih grupa.
Geografija i karakter incidenata omogućavaju da se oni ne posmatraju samo kao pojedinačni kriminalni slučajevi, već i kao potencijalni elementi šire kampanje pritiska na evropsku odbrambenu industriju.
Mete napada postaju preduzeća povezana sa proizvodnjom bespilotnih sistema i municije koji imaju direktan značaj za vojnu podršku Ukrajini. U tom kontekstu, potencijalni ciljevi nisu samo fizičko oštećenje proizvodnih kapaciteta, već i narušavanje logističkih lanaca, kašnjenje isporuka, povećanje troškova sigurnosti i stvaranje dodatnih rizika za kompanije koje šire proizvodnju u Evropi.
Posebno su indikativne javne prijetnje upućene Njemačkoj i budućoj fabrici raketa kompanije Covenant u blizini Lajpciga. Ako takve prijetnje budu praćene novim sabotažama, to bi moglo ukazivati na pokušaj stvaranja preventivnog psihološkog pritiska na evropske odbrambene kompanije i investitore.
Požar u preduzeću WB Electronics u Poljskoj, pokušaj podmetanja požara u fabrici Skyeton u Slovačkoj i prijetnje usmjerene protiv budućih odbrambenih proizvodnih kapaciteta u Njemačkoj formiraju obrazac koji zaslužuje razmatranje u kontekstu šire ruske hibridne kampanje protiv evropske odbrambene industrije.
Ključna karakteristika ovog modela jeste kombinovanje fizičke sabotaže, angažovanja stranih izvršilaca i informacionog prikrivanja putem pseudoantiratnih struktura. Korištenje vještačke inteligencije dodatno olakšava stvaranje takvih organizacija i lažnih identiteta, istovremeno otežavajući utvrđivanje njihovih stvarnih organizatora.
Za evropske države to znači da zaštita odbrambene proizvodnje više ne može biti ograničena samo na fizičko osiguranje preduzeća. Istovremeno su potrebne kontraobavještajne mjere, sajberzaštita, provjera digitalnih struktura, praćenje kanala za regrutovanje i brza koordinacija između obavještajnih službi država NATO-a i njihovih partnera.
Osnovni rizik ne ogleda se samo u fizičkom oštećenju pojedinačnih preduzeća. Ruska strategija može biti usmjerena na stvaranje sistemskog osjećaja nesigurnosti oko evropskih ulaganja u odbranu. Ako takva taktika postane šira, njena posljedica ne bi bila samo privremeno smanjenje proizvodnje, već i odvraćanje privatnog kapitala od učešća u projektima koji su neophodni za dugoročno jačanje odbrambenih sposobnosti Evrope i vojnu podršku Ukrajini.
Ruska diverzantska aktivnost u Rumuniji i novi incidenti u Bugarskoj
Ruske obavještajne službe, prema podacima rumunskih organa za provođenje zakona, pokušavaju proširiti obavještajno-diverzantske aktivnosti na teritoriju država članica NATO-a. Još jedan takav slučaj otkriven je u Rumuniji, gdje je Rumunska obavještajna služba (SRI), u saradnji s Ministarstvom unutrašnjih poslova i partnerskim obavještajnim službama, spriječila operaciju koju rumunska strana povezuje s Ruskom Federacijom.
Prema podacima SRI-ja, osoba obuhvaćena istragom bila je državljanin Rusije koji živi u Rumuniji i koji je bio pod nadzorom obavještajne službe od februara 2026. godine. Istraga je dokumentovala njegove aktivnosti prikupljanja informacija, kao i fotografisanja i snimanja strateških objekata. Među njima su komunikacijski centri, vojne baze koje koriste snage NATO-a, objekti sistema nacionalne odbrane i sigurnosti, kao i kritična infrastruktura.
Posebnu pažnju privlači snimanje ukrajinskih transportnih aviona „Antonov“, što bi moglo ukazivati na interes ruske strane za logističke pravce povezane s podrškom Ukrajini. Prema verziji istražnih organa, osumnjičeni je dobijao zadatke od ruskih operativnih kontakata i koristio šifrovane komunikacijske kanale.
Ruska aktivnost nije zabilježena samo u Bukureštu, već i u okruzima Kluž, Konstanca, Kalaraši i Ilfov. Sistematsko prikupljanje informacija o vojnim objektima, kretanju osoblja i tehnike, kao i aktivnostima multinacionalnih snaga, može imati značaj koji nadilazi uobičajeno špijuniranje.
Ako zaključci rumunske istrage budu potvrđeni, takve aktivnosti mogle su biti usmjerene na mapiranje vojne i logističke infrastrukture NATO-a, identifikovanje potencijalno ranjivih objekata i pripremu mogućih budućih operacija. Upravo kombinovanje obavještajnog prikupljanja podataka s pripremama za sabotaže predstavlja jedan od najopasnijih aspekata ruske hibridne aktivnosti u Evropi.
Rumunski slučaj takođe pokazuje karakterističan obrazac ruskih operacija – korištenje osoba koje žive izvan Rusije. Angažovanje državljana trećih zemalja ili Rusa koji stalno borave u Evropi omogućava organizatorima da se distanciraju od neposrednih izvršilaca i otežava utvrđivanje lanca komandovanja.
Za države NATO-a to znači potrebu da se takvi slučajevi ne posmatraju kao izolovani primjeri špijunaže, već kao potencijalni dijelovi dugoročne kampanje prikupljanja informacija o vojnoj infrastrukturi Alijanse.
U tom kontekstu dodatnu pažnju zahtijeva serija incidenata na objektima bugarske kompanije EMCO, koja se bavi trgovinom oružjem. Tokom noći izbio je veliki požar u skladištu oružja u blizini sela Careva Livada u oblasti Gabrovo. To je već drugi sličan incident na objektima kompanije u periodu od nekoliko sedmica. Bugarske vlasti istražuju uzroke eksplozije i požara.
Na čelu kompanije EMCO nalazi se bugarski poduzetnik Emilijan Gebrev, čija su preduzeća već duže vrijeme u centru pažnje bugarskih i međunarodnih istraga u vezi s mogućim ruskim operacijama.
Kontekst prethodnih slučajeva daje ovom događaju dodatni sigurnosni značaj. Bugarske vlasti su 2024. godine izdale naloge za hapšenje šest državljana Rusije osumnjičenih za povezanost s eksplozijama u skladištima kompanije EMCO. Prema podacima bugarskog tužilaštva, na tim lokacijama su se od 2011. do 2020. godine čuvale zalihe municije namijenjene, između ostalog, izvozu u Ukrajinu i Gruziju.
Prethodne istrage takođe su povezivale eksplozije u bugarskim skladištima s pokušajem trovanja Emilijana Gebreva 2015. godine i eksplozijama u skladištima municije u Češkoj 2014. godine. Moskva je odbacila optužbe o umiješanosti u ove operacije.
Širenje geografije hibridne prijetnje
Rumunski i bugarski slučajevi imaju različit pravni i operativni status, ali ih povezuje važan faktor: pažnja usmjerena na vojnu i logističku infrastrukturu na istočnom krilu NATO-a.
Rumunija ima strateški značaj za vojno prisustvo Alijanse u crnomorskom regionu i predstavlja jedan od ključnih tranzitnih pravaca za podršku Ukrajini. Bugarska, s druge strane, ima važnu ulogu u crnomorskoj sigurnosti i regionalnoj odbrambenoj industriji. Zbog toga obavještajne aktivnosti, sabotaže ili pokušaji njihovog izvođenja u ovim zemljama potencijalno mogu uticati ne samo na nacionalnu, već i na širu regionalnu sigurnost.
Glavna promjena ogleda se u tome što se ruska hibridna aktivnost sve više pomjera od informacionih i sajberoperacija ka fizičkom djelovanju protiv objekata povezanih s odbranom, logistikom i kritičnom infrastrukturom.
Obavještajno prikupljanje podataka može predstavljati pripremnu fazu za buduće sabotaže, dok same diverzantske operacije mogu stvarati dodatne troškove, kašnjenja i psihološki pritisak na države, kompanije i društva.
Za NATO to znači potrebu za jačanjem kontraobavještajne saradnje, razmjene operativnih informacija i zaštite vojnih i civilnih objekata koji su od značaja za podršku Ukrajini. Posebno je važno identifikovati veze između pojedinačnih incidenata, jer njihova stvarna strateška važnost može postati vidljiva tek kada se posmatraju zajedno.
Rumunski slučaj pokazuje da ruska obavještajna služba nastoji pribaviti detaljne informacije o vojnoj infrastrukturi NATO-a i logističkim pravcima. Incidenti u Bugarskoj, nezavisno od konačnih zaključaka istrage o uzrocima posljednjeg požara, podsjećaju na ranjivost odbrambenih objekata u regionu.
Stoga se države NATO-a više ne suočavaju samo sa zadatkom suprotstavljanja pojedinačnim agentima ili diverzantskim grupama. Riječ je o potrebi sistemskog prilagođavanja modelu hibridnog rata u kojem obavještajno djelovanje, regrutovanje izvršilaca, sabotaže, informacione operacije i pritisak na odbrambenu industriju mogu biti međusobno povezani elementi jedne kampanje.