U ovoj kolumni Oleksandr Levchenko, bivši ukrajinski diplomata u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, analizira pokretanje Karpatske integracione inicijative, novog formata regionalne saradnje koji okuplja osam karpatskih država, njihove regione i lokalne zajednice.
Karpatska integraciona inicijativa: novi makroregionalni format saradnje
Ukrajina je pokrenula novi format regionalne saradnje – Karpatsku integracionu inicijativu, koja okuplja sve karpatske države, njihove regione i lokalne zajednice radi saradnje na makroregionalnom nivou. Karpatski region obuhvata teritorije osam zemalja – Ukrajine, Austrije, Poljske, Rumunije, Slovačke, Mađarske, Češke i Srbije. U njemu živi oko 126 miliona ljudi, dok je šest od osam država članica Evropske unije. Ukupni BDP regiona procjenjuje se na približno 3,4 biliona dolara, što predstavlja oko 15 posto BDP-a EU.
U mjestu Huta u Ivano-Frankivskoj oblasti održana je prva plenarna sjednica Karpatskog samita. Zajedno s predsjednikom Ukrajine Volodimirom Zelenskim, u njoj su učestvovali predsjednik Srbije Aleksandar Vučić i predsjednik Rumunije Nicușor Dan, premijer Poljske Donald Tusk, predsjednica Saveznog vijeća Austrije Christina Schwarz-Fuchs, prvi potpredsjednik Senata Češke Jiří Drahoš, državni sekretar Ministarstva vanjskih i evropskih poslova Slovačke Marek Eštok, kao i predstavnik Mađarske.
Ovaj sastanak bio je prvi politički forum novog formata, čiji je cilj povezivanje država, regiona i lokalnih zajednica karpatskog prostora. Njegov strateški cilj je stvaranje stalne političke platforme na najvišem nivou za dijalog i koordinaciju, oblikovanje zajedničke vizije razvoja Karpata i uključivanje zajedničkih prioriteta u nacionalne i evropske politike.
Karpatski region ima značajan ekonomski, energetski i tranzitni potencijal. Glavni sektori njegove ekonomije su mašinogradnja, proizvodnja opreme i elektronskih komponenti, eksploatacija mineralnih resursa, hemijska industrija i poljoprivredno-prehrambeni sektor. Region ima razvijene prekogranične trgovinske i energetske veze, kao i strateška skladišta gasa, među kojima su i neka od najvećih u Evropi.
Geografski, Karpati predstavljaju prirodnu poveznicu između Centralne, Istočne i Jugoistočne Evrope i potencijalnu rutu za tokove robe i energije iz Južnog Kavkaza i Azije preko Crnog mora. Istovremeno, region ima veliki značaj za evropsku sigurnost i otpornost na ruske prijetnje.
Uprkos tome, još uvijek nije formirana sveobuhvatna politika razvoja Karpata koja bi bila uporediva s makroregionalnim strategijama Alpskog ili Dunavskog regiona. Takve strategije stvaraju mehanizme koordinacije, omogućavaju pristup finansijskim instrumentima EU i doprinose privlačenju velikih investicija. Upravo zbog toga jedan od ključnih zadataka Karpatske integracione inicijative jeste stvaranje osnove za buduću makroregionalnu strategiju EU za Karpate – EUSCARP.
Forum je okupio gotovo 1400 učesnika iz 25 zemalja, među kojima su bili predstavnici državnih organa, regionalnih administracija, lokalne samouprave i poslovnog sektora. Više od 800 učesnika predstavljalo je centralne vlade, regionalne administracije i lokalnu samoupravu. Poslovni sektor predstavljalo je gotovo 400 kompanija iz svih osam zemalja karpatskog regiona.
Investicioni portfelj foruma obuhvata 95 projekata ukupne vrijednosti veće od 42,5 milijardi eura. Projekti obuhvataju energetiku, industriju i proizvodnju, inovativne tehnologije, transport i logistiku, infrastrukturu i nekretnine, poljoprivredno-prehrambeni sektor, zdravstvo i proizvodnju građevinskog materijala.
Poseban segment bio je omladinski forum, čiji su učesnici predstavljali sve zemlje karpatskog regiona. To je značajno imajući u vidu dugoročnu prirodu inicijative, koja treba da razvija ne samo infrastrukturne i ekonomske veze već i ljudski kapital i institucionalno partnerstvo.
Potencijalna EUSCARP mogla bi obuhvatiti sedam ključnih oblasti: zaštitu okoliša; energetiku i korištenje resursa; infrastrukturu i digitalizaciju; obrazovanje, nauku i inovacije; turizam i kulturno naslijeđe; ekonomski razvoj; te prekograničnu saradnju.
Među potencijalnim projektima su pošumljavanje, mjere zaštite od poplava i borba protiv erozije, proizvodnja i transport „zelenog“ vodika, izgradnja malih hidroelektrana, biogasnih postrojenja te malih solarnih i vjetroelektrana. Među infrastrukturnim prioritetima razmatraju se autoput Ivano-Frankivsk – Katowice, mreže punionica za električna vozila, razvoj optičkog interneta i 5G mreže, lokalni agrohubovi, prekogranične turističke rute, kao i zajednički sistemi za praćenje stanja okoliša, demografskih i ekonomskih procesa.
Predviđen je i razvoj zajedničkih obrazovnih i stručnih programa za studente i stručnjake iz regiona. U slučaju uspostavljanja posebne makroregionalne strategije, to bi moglo otvoriti dodatne mogućnosti za privlačenje evropskog finansiranja za razvoj karpatskih područja.
Ekonomski potencijal regiona je značajan. Prema procjenama, u narednim godinama ekonomski rast karpatskog makroregiona mogao bi biti dvostruko brži od prosječnog rasta u EU. Međutim, realizacija tog potencijala zavisit će od sposobnosti država da političke dogovore pretvore u konkretne prekogranične projekte, pojednostave poslovnu saradnju i osiguraju stabilne mehanizme finansiranja.
Energetika i infrastruktura kao osnova regionalne otpornosti
Sigurnosna dimenzija karpatske saradnje dobija poseban značaj imajući u vidu dugoročno suprotstavljanje Rusije evropskim državama. Razvoj saobraćajne, energetske i industrijske infrastrukture istovremeno treba da jača ekonomsku konkurentnost i otpornost regiona.
Karpati mogu ojačati svoju ulogu energetskog snabdjevača Evrope. To podrazumijeva korištenje gasnih skladišta, razvoj obnovljivih izvora energije, izgradnju novih interkonektora i integraciju energetskih sistema zemalja regiona. Među predloženim inicijativama je i stvaranje Karpatskog vjetroenergetskog klastera kapaciteta 1,5 GW.
U takvom modelu, Karpatski region može se postepeno transformisati iz pretežno tranzitnog prostora u jednog od snabdjevača energetskim resursima za EU. Razvoj solarne i vjetroenergije, sistema za skladištenje energije, podzemnih gasnih skladišta i interkonektora može istovremeno ojačati regionalnu energetsku otpornost i doprinijeti daljem smanjenju zavisnosti Evrope od ruskih energenata.
Jednako važan je razvoj saobraćajne i logističke mreže. Rat u Ukrajini pokazao je da međusobno povezane ceste, željeznice i luke susjednih država mogu osigurati funkcionisanje trgovine čak i u uslovima velikih sigurnosnih rizika. Sljedeći korak treba biti pretvaranje ove situacione otpornosti u trajni regionalni kapacitet.
Za to su potrebni modernizacija puteva i željeznica, povećanje kapaciteta transportnih koridora, izgradnja logističkih čvorišta i terminala, kao i razvoj centara za preradu i skladištenje tereta. Poseban značaj ima vojna mobilnost, koja može povećati odbrambene kapacitete regiona i ubrzati kretanje snaga i kritičnih resursa.
Regionalni nivo i uloga lokalnih zajednica
Važna karakteristika Karpatske inicijative jeste uključivanje regiona i lokalnih zajednica. Na samitu je učestvovalo oko 170 predstavnika karpatskih regiona. Planinska područja različitih država suočavaju se sa sličnim problemima – nedovoljnom saobraćajnom povezanošću, demografskim izazovima, ekološkim rizicima i ograničenim mogućnostima ekonomskog razvoja.
Ova pitanja ne mogu se efikasno rješavati isključivo na nivou nacionalnih prijestolnica. Zbog toga prekogranična saradnja regiona i lokalnih zajednica treba postati jedan od praktičnih mehanizama za realizaciju Karpatske integracione inicijative.
Ključni zadatak država regiona treba biti stvaranje uslova za formiranje stvarno integrisanog ekonomskog prostora. To podrazumijeva razvoj zajedničke saobraćajne i energetske infrastrukture, pojednostavljenje prekograničnih ekonomskih aktivnosti i jačanje međusobnog povjerenja. Kompanije iz jedne zemlje trebale bi imati mogućnost da jednostavnije posluju, investiraju i sklapaju ugovore u drugim državama regiona.
Evropska komisija također Karpatski prostor vidi kao važan element buduće evropske integracije. Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen u videoobraćanju je naglasila posebno mjesto Karpatskog regiona u Evropi i njegov potencijal, posebno u kontekstu evropske budućnosti zemalja kandidata. Također je istakla značaj učešća poslovnog sektora i mladih u oblikovanju zajedničke budućnosti regiona.
Karpati kao poveznica Evrope
Karpatski region prirodno povezuje tri druga evropska makroregiona – Baltički, Alpski i Dunavski. Upravo se ovdje ukrštaju ključni trgovinski, energetski i saobraćajni pravci istočnog dijela Evrope, dok preko južnog pravca region ima pristup širem prostoru Južne Evrope i Crnom moru.
Karpati također dobijaju sve veći značaj kao centar odbrambene proizvodnje i povezanih industrija. Razvoj proizvodne kooperacije, kritične infrastrukture, odbrambene industrije, energetike i saobraćajnih mreža može stvoriti dodatne mogućnosti za ekonomsku integraciju država regiona.
U tom kontekstu, Karpatska integraciona inicijativa ima potencijal da postane ne samo platforma političkog dijaloga već i mehanizam praktične ekonomske integracije. Njen uspjeh zavisit će od prelaska sa političkih deklaracija na realizaciju konkretnih prekograničnih projekata, stvaranja zajedničkih infrastrukturnih mreža i privlačenja privatnog kapitala.
Za Ukrajinu i Srbiju učešće u ovom procesu ima i evropsku dimenziju. Što regioni, lokalne zajednice i poslovni sektori dvije zemlje budu intenzivnije sarađivali s evropskim partnerima, to će se njihova ekonomska i institucionalna integracija više odvijati na praktičnom nivou.
Dugoročno gledano, Karpati mogu postati jedan od ključnih prostora ekonomske, energetske, saobraćajne i sigurnosne saradnje Centralne i Istočne Evrope. Glavni rezultat ove saradnje ne bi trebali biti samo novi politički mehanizmi već i konkretne investicije, infrastrukturni projekti, proizvodna kooperacija, ekonomski rast i otvaranje novih radnih mjesta.