Glavni uzrok nesanice može biti abnormalan unutrašnji ciklus mozga, zbog čega on ne prima signal za isključivanje. Autori studije sugerišu da liječenje treba uključivati jačanje cirkadijalnog ritma putem svjetlosne terapije, strukturiranih rutina i vježbanja pažnje (mindfulness).
Nesanica može biti uzrokovana odgođenim cirkadijalnim ritmovima koji sprečavaju mozak da se isključi noću. Australijski naučnici sa Univerziteta Južne Australije otkrili su snažne dokaze da hronična nesanica može poticati od poremećaja u unutrašnjem 24-satnom ciklusu mentalne aktivnosti mozga.
Ovi nalazi pomažu u objašnjavanju zašto je nekim ljudima teško da se “isključe” noću, čak i kada su fizički iscrpljeni. U studiji objavljenoj u oktobru 2025. godine u časopisu Sleep Medicine, istraživači su pratili kako se obrasci razmišljanja mijenjaju tokom dana kod ljudi s dugotrajnom nesanicom u poređenju sa zdravim spavačima. Ovo je prva studija koja je na ovakav način zabilježila dnevne kognitivne ritmove.
Preaktivan um osoba s nesanicom
Nesanica pogađa otprilike 10 posto populacije i do jedne trećine starijih osoba. Mnogi ljudi s ovim stanjem opisuju svoje umove kao preaktivne ili stalno užurbane tokom noći. Iako se ova noćna mentalna budnost često opisivala kao kognitivna hiperuzbuđenost, njen osnovni uzrok je dugo ostao nejasan.
Istraživači su testirali da li poteškoće u smirivanju uma noću, što je ključna karakteristika nesanice, mogu biti povezane s abnormalnostima u cirkadijalnim ritmovima, unutrašnjem sistemu mjerenja vremena u tijelu.
Jasni cirkadijalni obrasci i ključne razlike
Da bi ovo istražili, tim je proveo laboratorijski eksperiment u kojem su učestvovale 32 starije osobe (16 s nesanicom i 16 bez problema sa spavanjem). Učesnici su praćeni 24 sata dok su bili budni u krevetu, u strogo kontrolisanim uslovima:
- Slabo osvijetljeno okruženje bez vanjskih vremenskih signala.
- Regulisan unos hrane i nivo aktivnosti.
- Svakog sata su popunjavali liste koje opisuju ton, kvalitet i kontrolu njihovih misli.
Iako su obje grupe pokazale jasne ritmove (vrhunac aktivnosti popodne, pad rano ujutro), kod osoba s nesanicom uočene su kritične razlike:
“Za razliku od onih koji dobro spavaju, čije se kognitivno stanje predvidljivo promijenilo od dnevnog rješavanja problema do noćnog odsustva misli, oni s nesanicom nisu uspjeli da se snažno prebace na mirnije stanje. Njihovi obrasci razmišljanja tokom noći ostali su slični dnevnim”, objašnjava vodeći istraživač, profesor Kurt Lushington.
Njihovi kognitivni vrhunci bili su odgođeni za oko šest i po sati, što sugeriše da unutrašnji satovi podstiču budno razmišljanje duboko u noć. Profesor Lushington dodaje da san nije samo zatvaranje očiju, već isključivanje mozga iz ciljno usmjerenih misli i emocionalne angažovanosti. Kod nesanice je to isključivanje otupljeno jer mozak ne prima snažne signale za “gašenje”.
Nove mogućnosti liječenja
Koautorka studije, Jill Dorian, ističe da ovi nalazi otvaraju vrata novim pristupima liječenju koji jačaju cirkadijalne ritmove:
Vremenski ograničeno izlaganje svjetlosti: Pomaže u resetovanju unutrašnjeg sata.
Strukturirane dnevne rutine: Vraćaju prirodne varijacije u obrascima razmišljanja.
Vježbanje pažnje (Mindfulness): Može pomoći u aktivnom smirivanju uma pred spavanje.
Iako se trenutni tretmani uglavnom fokusiraju na ponašanje, ovi nalazi ukazuju na to da bi personalizovani pristupi koji rješavaju i cirkadijalne i kognitivne faktore mogli ponuditi trajnije rješenje za pacijente.