Zapadnu Evropu pogađa najteži i najrasprostranjeniji toplotni val ikada zabilježen na tom području, a naučnici upozoravaju da je ovakav intenzitet ekstremnih vrućina moguć isključivo zbog klimatske krize uzrokovane sagorijevanjem fosilnih goriva.
Prema analizi konzorcija World Weather Attribution (WWA), tzv. toplinska kupola koja je zarobila vrući zrak iznad kontinenta dovela je do toga da gotovo polovina od 850 najvećih evropskih gradova prolazi kroz najgori toplinski stres u historiji – kombinaciju ekstremnih temperatura i visoke vlažnosti zraka.
Naučnici ističu da bi ovakav toplinski val prije samo pedeset godina bio nezamisliv, a sparni uslovi stvorili su opasno okruženje u kojem je znojenje manje efikasno u hlađenju tijela.
Klimatizacija kao političko bojište
Ove ekstremne temperature pretvorile su klimatizaciju prostora u jednu od najvažnijih, ali i najžešćih političkih i ideoloških rasprava na kontinentu. Evropske zemlje, koje historijski nisu ovisile o rashladnim sistemima zbog nekadašnje blage klime, sada se nalaze pred složenom odlukom: prihvatiti masovnu ugradnju klima-uređaja ili se oduprijeti toj tehnologiji u potrazi za alternativnim, ekološki prihvatljivijim rješenjima. Rasprava je posebno eskalirala u Francuskoj, gdje su političari već počeli zauzimati ideološke pozicije u okviru priprema za predsjedničke izbore 2027. godine.
Vodeća figura francuske desnice, Marine Le Pen, obnovila je svoje zahtjeve za masovnim opremanjem domaćinstava klima-uređajima, ponavljajući obećanje o „velikom planu klimatizacije“.
S druge strane, njen politički rival s ljevice, Jean-Luc Mélenchon, oštro se usprotivio toj ideji, proglasivši masovnu ugradnju klima-uređaja lažnim rješenjem koje samo dodatno pogoršava problem. Umjesto toga, pozvao je na hitno unapređenje izolacije zgrada. Dok politika raspravlja, podaci Google Trendsa pokazuju da su pretrage za ugradnju kućnih klima-uređaja u Francuskoj porasle za 130 posto, što jasno pokazuje očaj građana koji pokušavaju pronaći spas od nesnosnih vrućina.
Koliko se zapravo hladimo?
Korištenje klima-uređaja u Evropi historijski je veoma nisko u poređenju sa Sjevernom Amerikom ili Azijom te tek oko 19 do 20 posto evropskih domaćinstava posjeduje rashladne sisteme.
Ipak, prema analizama Boston Consulting Groupa i projekcijama Međunarodne agencije za energiju (IEA), očekuje se da će broj klima-uređaja u Evropskoj uniji do 2050. godine dostići 275 miliona, što je više nego dvostruko u odnosu na nivo iz 2019. godine. Prednjače zemlje s toplijom klimom, pri čemu Italija zauzima prvo mjesto i troši više od trećine ukupne električne energije namijenjene za hlađenje u cijeloj Evropskoj uniji, a slijede je Grčka, Francuska i Španija.
Naučnici iz projekta WWA analizirali su najtopliji trodnevni period ovog toplinskog vala te utvrdili da bi i dnevni maksimumi i noćne temperature bili praktično nemogući u ovo doba godine još 1976. godine, kada je planeta u prosjeku bila 3,5 stepena Celzijusa hladnija nego danas.
Vincent Viguié, istraživač iz pariškog Međunarodnog centra za istraživanje okoliša (CIRED), objašnjava da klimatizacija u većem dijelu kontinentalne Evrope tokom 20. stoljeća jednostavno nije bila potrebna jer su i zime i ljeta bili blagi. Međutim, s dramatičnim klimatskim promjenama ta se stvarnost u potpunosti promijenila.
Spas za zdravlje ili opasnost za okoliš?
Dok političari problem često posmatraju crno-bijelo, stručnjaci upozoravaju da je stvarnost znatno složenija. Dostupni medicinski i naučni podaci potvrđuju da klima-uređaji imaju ključnu ulogu u zaštiti ljudskih života tokom toplinskih valova jer direktno smanjuju zdravstvene rizike povezane s ekstremnim vrućinama. Antonio Gasparrini, profesor biostatistike i epidemiologije u Londonu, ističe da je klimatizacija jedna od najefikasnijih kratkoročnih mjera javnog zdravstva za ublažavanje posljedica vrućina, posebno kod ranjivih grupa poput starijih osoba i hroničnih bolesnika, ali naglašava da ona mora biti samo dio dugoročne strategije.
Slično tvrdi i ekološki epidemiolog Pierre Masselot, koji navodi da je veća upotreba klima-uređaja tokom proteklih decenija dokazano smanjila smrtnost izazvanu vrućinama, ali da to objašnjava tek petinu ukupnog poboljšanja.
Masselot upozorava i na izražen društveni problem te pitanje jednakosti, budući da privatne klima-uređaje najčešće ne mogu priuštiti finansijski najugroženiji i najranjiviji slojevi društva. Osim toga, postavlja se i pitanje higijene. Iako ispravni sistemi pročišćavaju zrak od polena i čestica, neodržavani i neočišćeni filteri mogu postati leglo opasnih mikroorganizama, uključujući bakterije koje izazivaju legionarsku bolest.
Najveći paradoks masovne klimatizacije leži u njenom negativnom utjecaju na okoliš. Rashladni sistemi značajno povećavaju potražnju za električnom energijom upravo u trenucima kada su elektroenergetske mreže najopterećenije, što može dovesti do ozbiljnih poremećaja u snabdijevanju električnom energijom. Ako se ta energija proizvodi iz fosilnih goriva, stvara se začarani krug jer se dodatno povećavaju emisije stakleničkih plinova. Klima-uređaji pritom izbacuju otpadnu toplotu na ulice, čime direktno pojačavaju efekat urbanih toplinskih otoka i dodatno zagrijavaju gusto izgrađene gradske sredine.
Zgrade građene za neka druga vremena
Stručnjaci naglašavaju da se rasprava ne bi trebala voditi o tome jesmo li „za“ ili „protiv“ klima-uređaja, već kako prilagoditi zgrade novoj klimatskoj stvarnosti. To predstavlja veliki izazov za zapadnu Evropu, gdje milioni ljudi žive u objektima koji su projektovani da zadržavaju toplotu tokom zime, ali nisu prilagođeni današnjim ljetnim ekstremima.
Julien Hans, direktor istraživanja u francuskom Naučnom i tehničkom centru za građevinarstvo (CSTB), navodi da oko polovine postojećeg stambenog fonda u Francuskoj uopće ne ispunjava moderne standarde zaštite od pregrijavanja koji su danas obavezni za novogradnju.
Prema njegovim riječima, rješenja treba provoditi sistemski – smanjenjem efekta urbanih toplinskih otoka, zaštitom fasada i prozora te kvalitetnijom izolacijom krovova. Ako se te mjere provedu, u većini slučajeva moguće je održati ugodnu temperaturu u zatvorenom prostoru i bez stalnog korištenja klima-uređaja. Vincent Viguié dodaje da se jednostavne mjere, poput postavljanja grilja, roletni, stvaranja hlada i sadnje drveća, mogu provesti relativno brzo, dok dubinske energetske obnove zgrada napreduju mnogo sporije zbog administrativnih prepreka i visokih troškova.
Sistemi pucaju pod pritiskom
Dok se rješenja sporo provode, pritisak na evropske bolnice i infrastrukturu ubrzano raste. Ujedinjeno Kraljevstvo zabilježilo je najvišu junsku temperaturu u historiji – 36,7 stepeni Celzijusa u Somersetu. Škole se zatvaraju, a željeznički i zračni saobraćaj otkazuje se širom kontinenta.
Carolina Pereira Marghidan iz Klimatskog centra Crvenog križa podsjeća da su nakon katastrofalnog toplinskog vala 2003. godine, u kojem je širom Evrope život izgubilo na desetine hiljada ljudi, države ulagale u sisteme ranog upozoravanja, što je spasilo mnoge živote. Ipak, upozorava da sadašnji nivo ulaganja u infrastrukturu više nije dovoljan za suočavanje sa sve ekstremnijim vremenskim uslovima.
Klimatolozi zato upućuju nova upozorenja, ističući da se klimatska kriza više ne može posmatrati kao problem budućnosti. Profesorica Friederike Otto s Imperial Collegea u Londonu podsjeća na studiju iz 2024. godine koja je pokazala da dvije trećine žrtava tokom trodnevnog toplinskog vala u 12 evropskih gradova ne bi preminule da nije bilo ljudskog utjecaja na klimu. Uz procjene stručnjaka da ekstremne vrućine već danas odnose jedan ljudski život svake minute širom svijeta, Evropa se više ne suočava samo s ekološkim izazovom, već s ozbiljnim pitanjem zaštite života i prilagođavanja novoj klimatskoj stvarnosti.
Toplotni val zahvatio i BiH: Za veći dio zemlje narandžasti, za Neum crveni meteoalarm
Federalni hidrometeorološki zavod (FHMZ) izdao je narandžasto upozorenje za cijelo područje Bosne i Hercegovine zbog najavljenih ekstremno visokih temperatura zraka. Građani se upozoravaju na oprez, jer nam stiže pravi ljetni toplotni val.
Upozorenje je na snazi od danas, 27. juna, pa sve do 30. juna 2026. godine. Najkritičniji period tokom ovih dana bit će u vremenskom intervalu od 11:00 do 17:00 sati, kada će živa na termometru dostizati svoj maksimum.
Prema zvaničnim informacijama iz FHMZ-a, najviše dnevne temperature zraka u narednim danima kretat će se uglavnom između 33 i 40°C.
Danas će u Bosni i Hercegovini preovladavati pretežno sunčano i veoma vruće vrijeme, uz slab istočni i sjeveroistočni vjetar. Već jutros u 08:00 sati zabilježene su visoke temperature, pri čemu je u Mostaru izmjereno 28, u Gradačcu 29, u Bijeljini i Trebinju 26, Bihaću 25, a u Sarajevu 19 stepeni celzijusa.
Kada je u pitanju današnji dan, građane širom zemlje očekuju sljedeće maksimalne temperature:
– Mostar, Banja Luka, Prijedor, Trebinje, Foča i Višegrad: Očekuju se maksimalne dnevne temperature od 34 do 38°C.
– Sarajevo i Tuzla: Najviše dnevne temperature kretat će se od 34 do 36°C.
– Regija Livno: Nešto ugodnije u odnosu na ostatak zemlje, sa temperaturama između 31 i 34°C.
Apel građanima i preporuke
S obzirom na to da je na snazi narandžasti meteoalarm (“Budite spremni”), iz Svjetske meteorološke organizacije (WMO) i FHMZ-a apeluju na građane da poduzmu sve potrebne mjere opreza:
– Zaštitite osjetljive kategorije: Visoke temperature predstavljaju ozbiljan zdravstveni rizik, posebno za ugrožene grupe poput starijih osoba, hroničnih bolesnika i male djece.
– Smanjite aktivnosti na otvorenom: Očekujte ometanja u uobičajenim dnevnim rutinama. Preporučuje se obustava svih težih fizičkih aktivnosti na otvorenom prostoru, naročito u najtoplijem dijelu dana (između 11 i 17 sati).
– Pratite upute nadležnih: Slušajte i djelujte u skladu sa savjetima ovlaštenih institucija i medicinskih stručnjaka.
Građanima se savjetuje redovna hidratacija, nošenje laganije odjeće svijetlih boja, te izbjegavanje direktnog izlaganja suncu kako bi se spriječili toplotni udar i sunčanica.