NAPOMENA AUTORICE: Razgovor s Draganom Hutererom vođen je ranije, nakon objavljivanja prvih rezultata istraživanja koja su ukazala na mogućnost da tamna energija nije konstantna. Objavljujemo ga sada jer su noviji podaci i završetak prvobitno planiranog DESI-jevog snimanja svemira ovu temu ponovo stavili u središte pažnje naučne javnosti. Zbog tehničkih poteškoća i prekida veze preneseni su samo dijelovi razgovora koji su pouzdano sačuvani.
Kada je 19. marta 2025. godine međunarodna naučna saradnja DESI objavila rezultate koji su uzdrmali jedan od temelja moderne kosmologije, među autorima rada nalazio se i bosanskohercegovački astrofizičar Dragan Huterer. Neposredno nakon objave rezultata razgovarao je s novinarkom Dženetom Rovčanin o istraživanju koje je privuklo pažnju cijelog svijeta, ali i o svom sarajevskom porijeklu te nasljeđu bake Vere i djeda Marcela Šnajdera.
U razgovoru za FACE pojasnio je zašto bi potvrda tih nalaza mogla dovesti u pitanje dosadašnje razumijevanje svemira.
Huterer je profesor fizike i pomoćnik predsjedavajućeg postdiplomskog programa na Univerzitetu Michigan. Njegovo istraživanje nalazi se na spoju teorije i analize podataka, a posebno se bavi tamnom energijom, misterioznom komponentom povezanim s ubrzanim širenjem svemira.
Trenutno radi u okviru međunarodne saradnje Dark Energy Spectroscopic Instrument – DESI, gdje je jedan od voditelja rada kojim se mjerenja položaja miliona galaksija pretvaraju u podatke o tamnoj materiji i tamnoj energiji.
Šta je tamna energija
Tamna energija naziv je za još nedovoljno objašnjenu pojavu povezanu s ubrzavanjem širenja svemira. Naučnici još ne znaju kakva je njena fizička priroda, zbog čega ona ostaje jedna od najvećih neriješenih misterija moderne fizike i astronomije.
Najjednostavniji i dugo prihvaćeni kosmološki model pretpostavlja da je tamna energija konstantna, odnosno da se njen utjecaj ne mijenja tokom vremena. Takvo objašnjenje poznato je kao kosmološka konstanta, koju je u svoje jednačine uveo Albert Einstein.
Huterer je u razgovoru za FACE objasnio zbog čega je taj model dugo bio prihvaćen.
„U tom modelu energija je konstantna. To je takozvana kosmološka konstanta. To je Einsteinova ideja koja je kasnije zamrla, ali je ponovo oživjela. To je najjednostavniji model i do sada su svi podaci bili u saglasnosti s tim modelom“, kazao je Huterer.
Iako fizički mehanizam koji stoji iza tamne energije nije poznat, model kosmološke konstante dugo je predstavljao najjednostavnije objašnjenje raspoloživih podataka.
Podaci ukazali na moguću promjenu
Nove analize, međutim, otvorile su mogućnost da tamna energija nije nepromjenjiva.
„U analizi podataka prošle godine pronašli smo da taj model više nije u saglasnosti s podacima. To još nije na nivou otkrića, ali postoje indikacije koje su već statistički dosta jake da je taj model u opasnosti da bude isključen“, objasnio je Huterer u ranije vođenom razgovoru.
Prema njegovim riječima, podaci su ukazali na mogućnost drugačijeg modela, u kojem se tamna energija mijenja tokom vremena.
„Podaci ukazuju na novi model u kojem se tamna energija mijenja u vremenu. Znači, nije konstantna kao u tom jednostavnom modelu, nego se mijenja u vremenu. To bi bilo veliko iznenađenje jer je taj najjednostavniji model jako dobro potvrđen. Sada mnogi podaci ukazuju da možda nije tako“, rekao je Huterer.
Njegove riječi važno je posmatrati u odgovarajućem naučnom kontekstu: nije riječ o konačnom otkriću niti o dokazu da je standardni kosmološki model pogrešan. Riječ je o ozbiljnim indicijama koje se moraju dodatno provjeravati novim i preciznijim mjerenjima.
Šta su pokazali noviji rezultati
Rezultati DESI-ja objavljeni u martu 2025. godine dodatno su pojačali naznake da bi se utjecaj tamne energije mogao mijenjati kroz vrijeme.
Sami podaci DESI-ja i dalje su u skladu sa standardnim modelom svemira. Odstupanja se pojavljuju kada se ti podaci kombinuju s mjerenjima kosmičkog mikrovalnog pozadinskog zračenja, supernova i slabog gravitacijskog sočiva.
Zavisno od kombinacije podataka, statistička značajnost naznaka promjenjive tamne energije iznosila je između 2,8 i 4,2 sigma. To još nije dostiglo prag od pet sigma, koji se u fizici uobičajeno traži za proglašenje otkrića.
Zbog toga se ne može tvrditi da je dokazano kako se tamna energija mijenja. Naučnici za sada mogu govoriti samo o sve zanimljivijim naznakama koje bi, budu li potvrđene, mogle zahtijevati izmjene standardnog kosmološkog modela.
Najveća trodimenzionalna mapa svemira
DESI je u aprilu 2026. godine završio prvobitno planirano petogodišnje snimanje svemira. Instrument je prikupio podatke o više od 47 miliona galaksija i kvazara te više od dvadeset miliona zvijezda. Time je nastala najveća visokorezolucijska trodimenzionalna mapa svemira do sada.
Projekt okuplja više od 900 istraživača iz više od sedamdeset institucija. Posmatranja će biti nastavljena do 2028. godine, dok se prvi rezultati zasnovani na kompletnom petogodišnjem skupu podataka očekuju 2027. godine.
Upravo bi ti rezultati mogli pokazati hoće li dosadašnje naznake promjenjive tamne energije oslabjeti ili postati još uvjerljivije.
Od MIT-ja i Chicaga do Univerziteta Michigan
Huterer je osnovni studij završio na Massachusetts Institute of Technologyju 1996. godine, dok je doktorat stekao na Univerzitetu u Chicagu 2001. godine.
Na Univerzitetu Michigan proučava sastav svemira te njegovu prošlost, sadašnjost i moguću budućnost. U radu koristi podatke prikupljene teleskopima na Zemlji i u svemiru.
Pored tamne energije, bavi se proučavanjem ravnomjernosti svemira i prvobitnih nepravilnosti iz kojih su nastale strukture koje danas posmatramo na nebu.
Porodično nasljeđe Vere i Marcela Šnajdera
Tema ranije vođenog razgovora bilo je i Hutererovo porodično nasljeđe, posebno životni putevi njegove bake Vere Šnajder i djeda Marcela Šnajdera.
Vera Šnajder bila je jedna od pionirki matematike i akademskog obrazovanja u Bosni i Hercegovini. Rođena je 2. februara 1904. godine u Reljevu kod Sarajeva, a školovala se u Sarajevu i Beogradu.
Kao jedna od najboljih studentica svoje generacije dobila je stipendiju Francuske vlade i 1929. godine otišla u Pariz, gdje se usavršavala na Institutu „Henri Poincaré“.
Radila je i kao saradnica u Laboratoriji za hidrodinamiku na Sorboni.
Tokom boravka u Parizu objavila je naučni rad koji se smatra prvim radom iz matematike autora rođenog u Bosni i Hercegovini.
Po povratku u Sarajevo radila je kao profesorica, a nakon Drugog svjetskog rata učestvovala je u osnivanju Filozofskog fakulteta i organiziranju studija matematike u Sarajevu.
Izborom za dekanesu 1951. godine postala je prva žena na čelu jednog fakulteta u Bosni i Hercegovini, ali i prva dekanesa nekog fakulteta u tadašnjoj Jugoslaviji.
Marcel Šnajder bio je prvi doktor filozofije u BiH
Marcel Šnajder bio je profesor filozofije i matematike te jedan od prvih doktora filozofije u Bosni i Hercegovini.
Zajedno s Verom Šnajder pripadao je krugu naprednih sarajevskih intelektualaca. Njegov život tragično je prekinut tokom Drugog svjetskog rata.
Porodična historija Šnajderovih tako u sebi objedinjuje izuzetan doprinos obrazovanju i nauci, ali i tragediju koja je obilježila evropsko i sarajevsko 20. stoljeće.
Od Sarajeva do Amerike: Naučno nasljeđe koje traje
Od Vere Šnajder, koja je pomjerala granice u matematici i akademskom životu Bosne i Hercegovine, do Dragana Huterera, koji danas učestvuje u jednom od najznačajnijih kosmoloških projekata na svijetu, kroz ovu porodičnu priču proteže se snažna povezanost sa znanjem i naukom.
Hutererov rad istovremeno pokazuje kako nauka napreduje – ne prihvatanjem postojećih modela kao konačnih, nego njihovim stalnim provjeravanjem novim podacima.
Hoće li buduća mjerenja potvrditi da se tamna energija zaista mijenja kroz vrijeme – još nije poznato. Odgovor bi mogli ponuditi rezultati zasnovani na cjelokupnom petogodišnjem DESI-jevom istraživanju.
Bude li mogućnost o kojoj je Huterer govorio potvrđena, to bi predstavljalo jedan od najvećih zaokreta u modernom razumijevanju svemira.